Ticari Sözleşmelerde Dikkat Edilmesi Gerekenler

İki şirket bir araya gelip ortak bir iş üzerinde anlaştığında, o anlaşmanın kağıda nasıl döküldüğü genellikle işin en çok atlanan kısmı olur. Taraflar fiyat ve teslim tarihi üzerinde uzlaşınca sözleşme "tamam" sayılır, oysa asıl risk metnin arasında kalan boşluklarda saklıdır. Edimin kapsamı belirsiz bırakıldığında, ödeme koşulları net yazılmadığında veya fesih hükmü eksik kurgulandığında, iş ilişkisi sorunsuz ilerlediği sürece bu eksiklikler fark edilmez; sorun çıktığı anda ise sözleşme metninin zayıf noktaları bir anda öne çıkar.

Ticari sözleşmeler tek tip bir şablona indirgenemeyecek kadar çeşitlidir; bir hizmet sözleşmesiyle bir distribütörlük anlaşmasının riskleri aynı değildir. Yine de her ticari sözleşmede tekrar eden ortak başlıklar vardır: kapsam tanımı, ödeme, cezai şart, gizlilik, fesih, mücbir sebep ve uyuşmazlık çözüm yolu. Bu başlıkların her biri, imza öncesinde dikkatle kurgulanmadığında ileride tarafları zor durumda bırakabilir. Aşağıda bu hükümlerin hangi noktalarda dikkat gerektirdiğine somut biçimde değiniyoruz.

Sözleşmede Edimlerin Kapsamı Neden Net Tanımlanmalıdır?

Ticari bir sözleşmenin temeli, tarafların birbirinden ne beklediğinin açık biçimde yazılmasıdır. "Hizmet verilecektir" gibi genel bir ifade, uygulamada hangi işlerin bu hizmete dahil olduğu, hangilerinin ek ücrete tabi olduğu konusunda taraflar arasında farklı yorumlara yol açabilir. Kapsam tanımı ne kadar somutlaşırsa, ileride "biz bunu da dahil sanıyorduk" türünden anlaşmazlıkların ortaya çıkma ihtimali o kadar azalır.

Uygulamada kapsam belirsizliği genellikle işin başında değil, iş ilerledikçe ortaya çıkar. Taraflardan biri ek bir talepte bulunduğunda, sözleşmede bu talebin orijinal kapsamın içinde mi yoksa dışında mı kaldığına dair net bir ölçüt yoksa tartışma kaçınılmaz hale gelir. Teslim edilecek ürün veya hizmetin nitelik, miktar ve teslim şekli gibi unsurlarının madde madde yazılması, bu tür yorum farklarının önüne geçen en pratik yöntemlerden biridir.

Kapsam tanımı yapılırken yalnızca ana edim değil, bu edime bağlı yan yükümlülüklerin de düşünülmesi gerekir; örneğin bir yazılım geliştirme sözleşmesinde teslimin yanı sıra kaynak kodun kime ait olacağı, bakım ve destek hizmetinin ayrı bir kalem mi yoksa kapsamın parçası mı sayılacağı gibi sorular sıkça atlanır. Bu tür yan hususların baştan konuşulmadan bırakılması, iş ilerledikçe tarafların birbirinden farklı beklentiler taşımasına yol açabilir. Sözleşme müzakeresi sırasında tarafların "elbette bu da dahildir" diye düşündüğü hususların metne yansıtılıp yansıtılmadığının ayrıca kontrol edilmesi genellikle faydalı olur.

• İşin veya hizmetin tanımı. Neyin, hangi standartta ve hangi aşamalarla teslim edileceği açıkça yazılmalıdır.
• Kapsam dışı bırakılan hususlar. Ek ücrete tabi olacak işler baştan ayrıştırılmalıdır.
• Teslim ve kabul süreci. Teslimin ne zaman gerçekleşmiş sayılacağı ve kabul kriterleri belirlenmelidir.
• Değişiklik talepleri. Kapsam sonradan değişirse hangi usulle güncelleneceği yazılmalıdır.

Ödeme Koşulları Sözleşmede Nasıl Kurgulanmalıdır?

Ödeme koşulları yalnızca bedelin miktarından ibaret değildir; ödemenin ne zaman, hangi para biriminde, hangi belgeye karşılık ve hangi yöntemle yapılacağı da en az bedel kadar önemlidir. Vade tarihinin belirsiz bırakılması, "teslimden sonra makul sürede ödenir" gibi esnek ifadeler, uygulamada tarafların farklı beklentilere girmesine ve tahsilat sürecinin uzamasına neden olabilir.

Geç ödeme halinde uygulanacak faiz oranı, kısmi ödemelerin hangi kaleme sayılacağı ve avans veya teminat mekanizmalarının olup olmadığı da sözleşmede ayrı ayrı düzenlenmesi gereken konulardır. Özellikle uzun soluklu ticari ilişkilerde, ödeme takviminin proje aşamalarına bağlanması ve her aşamanın tamamlanma kriterinin net yazılması, tahsilat riskini önemli ölçüde azaltabilir.

• Vade ve ödeme tarihi. Somut bir tarih veya hesaplanabilir bir süre olarak belirlenmelidir.
• Gecikme faizi. Geç ödemede uygulanacak oran veya yöntem baştan yazılmalıdır.
• Kısmi ödeme ve mahsup. Yapılan ödemelerin hangi borca sayılacağı netleştirilmelidir.
• Avans ve teminat. Varsa hangi koşullarda talep edilebileceği düzenlenmelidir.

Cezai Şart Hükmü Sözleşmede Ne İşe Yarar?

Cezai şart, taraflardan birinin sözleşmeye aykırı davranması halinde önceden belirlenmiş bir bedelin ödenmesini öngören bir güvence mekanizmasıdır. Bu hükmün asıl işlevi, aykırılık halinde zararın ayrıca ispatlanması gerekmeksizin belirli bir tutarın talep edilebilmesini sağlamaktır. Ancak cezai şartın hangi aykırılık hallerinde devreye gireceği açıkça yazılmazsa, hükmün uygulanabilirliği tartışmalı hale gelebilir.

Cezai şart tutarının makul bir seviyede belirlenmesi de önemlidir; aşırı yüksek belirlenen cezai şartlar taraflardan birinin başvurusu üzerine sonradan indirilebilir. Ayrıca cezai şartın gerçek zararın yerine mi geçtiği, yoksa gerçek zarar aşıldığında ek tazminat talep edilip edilemeyeceği gibi noktaların da sözleşmede açıkça düzenlenmesi, uyuşmazlık anında yorum farklarını azaltır.

Uygulamada cezai şartın gecikme, ayıplı ifa ve sözleşmenin tamamen ifa edilmemesi gibi farklı aykırılık türleri için ayrı ayrı öngörülüp öngörülmediği de dikkat gerektirir; tek bir genel cezai şart hükmü, hangi aykırılık halinde ne kadar bedelin talep edileceği konusunda belirsizlik yaratabilir. Gecikme cezasının günlük veya haftalık bir oran üzerinden mi, yoksa tek seferlik sabit bir tutar üzerinden mi işleyeceğinin ayrıca yazılması, hesaplama aşamasında ortaya çıkabilecek tartışmaları azaltır.

Gizlilik Hükümleri Hangi Noktalarda Kurgulanmalıdır?

Ticari sözleşmelerde taraflar genellikle birbirlerinin fiyatlandırma, müşteri portföyü, üretim yöntemi gibi hassas bilgilerine erişir. Gizlilik hükmü, bu bilgilerin hangi amaçla kullanılabileceğini ve üçüncü kişilerle paylaşılamayacağını düzenler. Gizli bilginin tanımı ne kadar somutlaştırılırsa, ihlal iddiası ortaya çıktığında hangi bilginin korunması gerektiği o kadar net biçimde ortaya konabilir.

Gizlilik yükümlülüğünün sözleşme sona erdikten sonra da belirli bir süre devam edip etmeyeceği, ihlal halinde uygulanacak yaptırımın ne olacağı ve istisna tutulan bilgilerin (kamuya mal olmuş veya bağımsız biçimde geliştirilmiş bilgiler gibi) neler olduğu da genellikle bu bölümde ayrıca ele alınır. Özellikle uzun süreli iş birliklerinde gizlilik süresinin sözleşme bitiminden sonrasını da kapsayacak şekilde düzenlenmesi tercih edilir.

Sözleşme Hangi Hallerde Feshedilebilir?

Fesih hükümleri, taraflardan birinin sözleşmeyi hangi koşullarda ve ne şekilde sona erdirebileceğini düzenler. Süreli sözleşmelerde önceden haber verme süresine uyularak fesih genellikle mümkündür; ancak haklı nedenle derhal fesih için hangi davranışların yeterli sayılacağının somut biçimde sayılması, ileride "bu fesih haklı mıydı" tartışmasının önüne geçer.

Fesih sonrası tarafların birbirine karşı yükümlülüklerinin — devam eden işlerin tasfiyesi, ödenmemiş bedellerin muaccel hale gelmesi, teslim edilen malzemenin iadesi gibi — nasıl işleyeceği de sözleşmede yer almalıdır. Fesih bildiriminin hangi usulle (yazılı, noter aracılığıyla, belirli bir adrese) yapılacağının açıkça belirlenmesi, bildirimin geçerliliği konusunda ortaya çıkabilecek tartışmaları azaltır.

Uzun süreli ticari ilişkilerde ayrıca bir tarafın sözleşmeyi ihlal etmesi halinde karşı tarafa önce bir düzeltme/ihtar süresi tanınıp tanınmayacağı da düşünülmesi gereken bir noktadır; bazı sözleşmelerde derhal fesih yerine önce yazılı ihtar gönderilmesi ve makul bir sürede aykırılığın giderilmesi beklenir. Bu tür bir kademeli fesih mekanizması, küçük aksaklıkların hemen sözleşmenin tamamen sona ermesine yol açmasını engelleyebilir ve taraflar arasında ilişkinin sürdürülebilirliğine katkı sağlayabilir.

• Süreli fesih. Önceden haber verme süresi ve usulü belirlenmelidir.
• Haklı nedenle derhal fesih. Hangi davranışların bu kapsamda sayılacağı örneklenmelidir.
• Fesih sonrası tasfiye. Devam eden işler ve bakiye alacakların akıbeti düzenlenmelidir.
• Bildirim usulü. Fesih ihbarının hangi şekilde yapılacağı yazılmalıdır.

Mücbir Sebep Hükmü Neden Ayrıca Düzenlenmelidir?

Mücbir sebep, tarafların kontrolü dışında gelişen ve edimin yerine getirilmesini geçici veya kalıcı olarak imkânsız kılan olayları ifade eder. Sözleşmede bu kavramın hangi olayları kapsadığı ve mücbir sebep halinde tarafların yükümlülüklerinin nasıl askıya alınacağı yazılmazsa, beklenmedik bir durum ortaya çıktığında taraflar arasında sorumluluk tartışması kaçınılmaz olabilir.

Mücbir sebep süresinin uzaması halinde sözleşmenin feshedilip feshedilemeyeceği, bu süre boyunca ödeme yükümlülüklerinin ne olacağı ve mücbir sebebin karşı tarafa hangi sürede bildirilmesi gerektiği de bu hükmün ayrılmaz parçalarıdır. Genellikle bildirim yükümlülüğüne uyulmaması, mücbir sebebe dayanma hakkını da zayıflatabilen bir unsurdur.

Uyuşmazlık Halinde Yetkili Mahkeme mi Tahkim mi Seçilmelidir?

Ticari sözleşmelerde taraflar, doğabilecek bir uyuşmazlığın hangi mahkemede görüleceğini önceden kararlaştırabilir; buna yetkili mahkeme şartı denir. Alternatif olarak taraflar, uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine tahkim yoluyla çözmeyi de tercih edebilir. Bu iki yöntem arasındaki tercih, sürecin hızı, gizliliği ve maliyeti açısından farklı sonuçlar doğurabileceğinden sözleşme kurulurken bilinçli biçimde yapılmalıdır.

Tahkim şartı seçildiğinde, tahkimin tek hakemli mi heyet halinde mi yürütüleceği, hangi kurumsal tahkim kurallarının uygulanacağı ve tahkim yerinin neresi olacağı gibi ayrıntıların da sözleşmede yer alması gerekir; aksi halde tahkim şartının uygulanabilirliği tartışmaya açılabilir. Yetkili mahkeme şartı tercih edildiğinde ise şartın açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması, uyuşmazlık anında usul itirazlarıyla vakit kaybedilmesini önler.

Sözleşme Devri ve Alt Sözleşme Hükümleri Neden Önemsenmelidir?

Ticari sözleşmelerde taraflardan birinin sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerini üçüncü bir kişiye devredip devredemeyeceği, çoğu zaman müzakere aşamasında gözden kaçan bir başlıktır. Sözleşmede bu konuda bir hüküm bulunmazsa, karşı tarafın rızası olmadan yapılan bir devrin geçerli sayılıp sayılmayacağı tartışmalı hale gelebilir. Özellikle şirket birleşmesi, devralma veya iş biriminin başka bir tüzel kişiliğe aktarılması ihtimali olan sözleşmelerde bu hükmün açık yazılması önem taşır.

Benzer şekilde, edimin bir kısmının alt yüklenici veya alt sözleşme yoluyla üçüncü kişiye yaptırılıp yaptırılamayacağı da ayrıca düzenlenmelidir. Alt sözleşme serbest bırakılacaksa, asıl yüklenicinin alt yüklenicinin fiillerinden sorumluluğunun devam edip etmeyeceği netleştirilmelidir; aksi halde bir aksaklık yaşandığında sorumluluğun kime ait olduğu konusunda taraflar farklı yorumlara başvurabilir.

Sözleşme Öncesi Hukuki İnceleme Neden Yapılmalıdır?

Ticari sözleşmelerin çoğu, taraflardan birinin hazırladığı taslak üzerinden müzakere edilir ve bu taslak genellikle onu hazırlayan tarafın lehine kurgulanmış hükümler içerir. Sözleşme imzalanmadan önce metnin madde madde incelenmesi, hangi hükmün karşı taraf lehine dengesiz biçimde ağırlık taşıdığını ortaya çıkarır. Bu inceleme, sözleşme imzalandıktan sonra fark edilen bir dengesizliğin düzeltilmesinden çok daha az maliyetlidir.

Hukuki inceleme sırasında yalnızca cezai şart ve fesih gibi göze çarpan hükümler değil, ekler, teknik şartnameler ve atıf yapılan diğer belgeler de birlikte değerlendirilmelidir; çünkü sözleşmenin bütünlüğü bu belgelerle sağlanır. İmza öncesinde yapılan bu tür bir inceleme, tarafların üzerinde anlaştığını düşündüğü hususların metne gerçekten yansıyıp yansımadığını da görünür kılar.

Ticari sözleşmeler, iş ilişkisi sorunsuz sürdüğü müddetçe arka planda kalan ama bir anlaşmazlık çıktığında tarafların elindeki tek dayanak haline gelen belgelerdir. Edimlerin kapsamı, ödeme koşulları, cezai şart, gizlilik, fesih ve uyuşmazlık çözüm yöntemi gibi hükümlerin somut ve tutarlı biçimde kurgulanması, ileride doğabilecek pek çok tartışmanın önüne geçebilir. Av. Aydın, İzmir Avukatım bünyesinde şirketler arası sözleşmelerin imza öncesi incelenmesi ve hazırlanması konusunda dosyanızın somut yapısına göre destek sunuyor; Konak/İzmir'de bu konuda görüşmek isterseniz 0553 595 67 82 numaralı hattan 7/24 ulaşabilirsiniz.